Huế: 
Phú Yên: 
Thành Phố Hồ Chí Minh: 
Chào mừng:
Chào mừng quý vị đến với Website của Võ Văn Chọn.
Quý vị chưa đăng nhập hoặc chưa đăng ký làm thành viên, vì vậy chưa thể tải được các tư liệu của Thư viện về máy tính của mình.
Nếu chưa đăng ký, hãy đăng ký thành viên tại đây hoặc xem phim hướng dẫn tại đây
Nếu đã đăng ký rồi, quý vị có thể đăng nhập ở ngay ô bên phải.
Gốc > Hương vị làng quê >
Võ Văn Chọn @ 22:58 11/09/2009
Số lượt xem: 843
Cối xay lúa
| Cối xay lúa |
| Cái cối xay là một trong những đồ gia dụng thuộc hàng quan trọng nhất của người dân quê ngày trước. Nói đến xay giã ở quê xưa, chưa chi tôi đã nghe vọng ra từ ký ức tiếng ù ù của thớt cối xay quay tít! Cái cối xay lúa ấy, về nguyên lý, không khác mấy với các loại cối đá xay bột, xay đậu (kiểu xưa) hiện vẫn còn sử dụng: cũng gồm hai thớt cối (tròn) chồng lên nhau; trên là thớt động, dưới là thớt tĩnh. Mặt tiếp giáp giữa hai thớt có răng để nghiền, bóc rời gạo ra khỏi vỏ trấu. Dưới nữa là lồng cối, cũng tròn nốt! Lồng được thiết kế dính liền một khối, ôm vòng quanh thớt tĩnh để hứng thành phẩm. Ở phía thuận tiện, người ta trổ một cái miệng lồng để dẫn gạo chảy ra, rớt vào đồ hứng. Toàn bộ cấu kiện nói trên được bắt chặt, trụ vững trên phần chân cối. Chân cối được tiện bằng gỗ, từng chân một choãi xiên ra xung quanh theo kiểu chân quỳ nên hết sức chắc chắn. Thiết kế ấy giúp cho trong quá trình xay, cối bớt phần bị đảo, rung hoặc lật. Ấy là nói tổng thể chứ đi vào chi tiết, so với cối xay bột, cối xay lúa cũng có khá nhiều điểm khác biệt. Với các loại cối xay bột, ngoài hai tai và ngẫn (cây trụ chống thẳng từ thớt tĩnh đưa lên để tròng cố định và làm cốt quay cho thớt động) cối là bằng gỗ, còn lại tất tật các cơ phận khác đều được đẽo, tiện từ đá khối. Cối xay lúa thì không thế. Ngoại trừ bộ chân, tai cối, ngẫn cối bằng gỗ giống cối đá, còn lại toàn bộ phần vỏ cối - từ lồng đến thớt động, thớt tĩnh - đều được đan bằng tre. Đan xong, bên trong hai thớt cối sẽ được lèn, nện chặt bằng đất sét trộn rơm, ngoài trát phân bò tươi hòa nhão cùng nước. Khi phân khô, thít chặt vào lớp phên đan mới thấy cực kỳ “tác dụng”: phân bò chảy sâu, ôm kín những chỗ lồi lõm, bảo vệ nan tre chống mối mọt, tạo độ phẳng cho mặt lồng cối để gạo, trấu được lùa đi trơn tru, không bị dính mắc. Nhồi đất sét vào thớt tĩnh khá đơn giản, chỉ cần nhồi kín, nện chặt là xong. Nhưng phần thớt động bên trên thì không phải dễ. Trong quá trình nhồi đất, người thợ đồng thời phải tra dính hai tai cối, sau đó là mở miệng cối - tức khoét, vuốt một lỗ hổng từ trên miệng cối xuống dọc theo ngẫn cối để dẫn thóc xuống. Phần thớt động chỉ được đắp đất cao đến một nửa hoặc 2/3 chiều cao, chừa trống bên trên lấy chỗ mà đổ lúa vào xay. Công đoạn cuối cùng “thử thách” kỹ năng của thợ đóng cối xay là tra răng cối. Răng cối xay thóc được làm bằng… gỗ, loại gỗ giòn, cứng, sớ thẳng, có khả năng chống chịu mài mòn tốt. Để làm răng cối, khúc gỗ được cưa ngang, chẻ dọc thành từng bản nhỏ vuông vuông cỡ tấc, dày độ non phân. Cưa, chẻ răng cho tương đối chuẩn đã là công phu, tra răng vào lồng cối còn gian nan hơn. Răng cối được đóng ngập, lún sâu vào đất sét từ khi đất còn ướt, và phải đóng nghiêng. Chiều nghiêng của răng cối phải nghịch nhau trên hai thớt động và tĩnh lúc chúng tiếp giáp. Nếu góc nghiêng lớn quá, lúa xay bị “sống”, còn nhỏ quá thì gạo bị nát… Cối xay sẽ chưa thể nào hoạt động được nếu còn thiếu một cơ phận cuối: cái giàn (hay giằng) xay. Gọi “giằng” là bởi nó được liên tục đẩy tới giằng lui trong quá trình xay. Ấy là một thanh gỗ dài độ 3m, một đầu tra cái cán ngang làm tay cầm cho người đẩy cối. Đầu kia đóng gập xuống theo hình thước thợ, mũi giằng được tiện mộng nhỏ, tròn để cắm vừa tầm vào một trong hai lỗ mộng tròn được khoét sẵn hai bên tai cối. Đầu đẩy của giằng được buộc dây, treo lên xà nhà để cố định giằng trên mặt phẳng ngang trong quá trình di chuyển (nếu không, mộng sẽ bị gãy). Đầu kia thì không cần, bởi đã có tai cối giữ. Xay lúa không khó, nhưng cũng thuộc hàng những công việc “mướt mồ hôi” của người quê xưa. Cái nhọc nhằn ấy thì tôi khá rõ bởi ngày nhỏ tôi thường xuyên đẩy cối xay. Tôi vốn sợ… nắng, mà xay lúa lại là một trong số ít chuyện nhà quê được làm trong mát. Ngày mẹ tôi tuyên bố giã từ cái cối xay thủ công (do bị hư) để mang lúa đi xay cơ giới, tình thiệt tôi… mừng hết lớn! Nỗi mừng ấy kể cũng ngang ngang với ngày chứng kiến cái cối xay vừa đóng mới, bệ vệ ngự ở nhà ngang, ù ù xay mẻ lúa đầu tiên…
Y NGUYÊN |
Võ Văn Chọn @ 22:58 11/09/2009
Số lượt xem: 843
Số lượt thích:
0 người
- Lươn vàng - Vị thuốc tăng cường trí nhớ (09/09/09)
- Áo dài Việt và văn hóa mặc áo dài Việt (05/09/09)
- CON TRÂU TRONG ĐỜI SỐNG TÂM HỒN NGƯỜI VIỆT (30/08/09)
- Phụ nữ xưa và chiếc cối đá... (29/08/09)
- Rau vừa là thực phẩm vừa là thuốc (29/08/09)
Các ý kiến mới nhất